Zarys dziejów regionu
  1. Janów Lubelski.
  2. Okolice Janowa.
  3. Miejsca bitew i martyrologii.


1. Janów Lubelski.
Janów Lubelski został założony w 1640 r. przez Katarzynę z Ostrowskich Zamoyską na gruntach wsi Biała, na mocy przywileju króla Władysława IV. Zmiana nazwy miasta z Białej na Janów staraniem Jana Zamoyskiego wojewody sandomierskiego nastąpiła w 1653 r., którą ostatecznie zatwierdzono w 1687 r. dzięki Marcinowi Zamoyskiemu. Mimo zniszczeń spowodowanych wojnami w XVII wieku Janów rozwijał się jako ośrodek rzemieślniczy i handlowy. W połowie XVIII wieku na skutek dwukrotnego pożaru miasta, epidemii i przemarszów wojsk, nastąpiło załamanie gospodarcze.
W wyniku I rozbioru Polski miasto znalazło się w granicach zaboru austryiackiego. W 1776 r. zostało zwrócone Rzeczpospolitej. W 1795 r. Janów ponownie znajduje się w granicach zaboru austryiackiego. Ostatecznie po kampanii 1809 r. Janów znalazł się w obrębie Księstwa Warszawskiego a później Królestwa Kongresowego. W 1816 r. Janów został siedzibą władz nowo utworzonego Obwodu Zamoyskiego. Od tej chwili był nazwany Janowem Ordynackim. Liczba mieszkańców wynosiła w tym okresie 3,8 tyś.

























W latach 1820-1827 następuje rozbudowa miasta i powstaje "Nowe Miasto" Janów. Miasto jest głównym ośrodkiem administracyjnym, handlowym i usługowym. Szczególnie dobrze rozwija się sukiennictwo.

Podczas I wojny światowej Janów zostaje znacznie zniszczony, upada rzemiosło. W okresie międzywojennym Janów jest miastem powiatowym. Lata dwudzieste XX wieku są bardzo pomyślne dla jego rozwoju, w 1939 r. miasto liczy około 7 tyś. mieszkańców.


17 września 1939 r. Niemcy wkraczają do Janowa. Na skutek toczących się walk i kilkakrotnych bombardowań (8,13 i 15.09) Janów zostaje w dużym stopniu zniszczony. Zginęło wówczas 350 mieszkańców a 1500 zostało rannych.
W czasie okupacji Ziemia Janowska znalazła się w obrębie Generalnego Gubernatorstwa. Przez cały okres okupacji w Janowie działa konspiracja oparta początkowo na strukturze POW, która później weszła w skład ZWZ, a następnie AK. Miały tu miejsce liczne akcje partyzanckie. Lasy Janowskie stały się bazą dla partyzantów związanych z ruchem komunistycznym.
Mimo prowadzonych akcji wojskowo-policyjnych, pacyfikacji śródleśnych osad, egzekucji i terroru, Niemcy nigdy nie zdołali zapanować nad terenami Janowa. Wyrazem ich bezsilności było przeniesienie siedziby powiatu z Janowa do Kraśnika.
Od 1944 r. obok partyzantów polskich coraz większą aktywność zaczęły przejawiać radzieckie grupy dywersyjne i wywiadowcze. 14 czerwca 1944 r. w pobliżu Janowa rozegrała się jedna z największych bitew partyzanckich.
Janów zostaje wyzwolony 26 lipca 1944 r.

Po zakończeniu wojny Janów znalazł się w południowej części województwa lubelskiego, a od 1975 r. znajdował się w województwie tarnobrzeskim. Po zmianach administracyjnych kraju w 1999 roku Janów ponownie wrócił do województwa lubelskiego.

Powrót do początku strony

2. Okolice  Janowa.

Okolice Janowa są ściśle związane z notą historyczną miasta.

Bukowa - duża wieś położona w południowo-wschodniej części Lasów Janowskich. W Bukowej w czasie okupacji Niemcy zorganizowali obóz przejściowy, gdzie przetrzymywano chłopów uchylających się od świadczeń na rzecz okupanta i ludność zatrzymaną podczas pacyfikacji.

Domostawa - dawny ośrodek garncarstwa. Zachowało się tu kilka chałup z przełomu XIX i XX wieku. W pobliżu wsi oddział BCH "Lipy" stoczył w maju 1944 r. kilkugodzinną walkę z Niemcami. Na miejscowym cmentarzu znajdują się mogiły partyzantów i mieszkańców zamordowanych przez hitlerowców.

Wieś Dzwola wzmiankowana już w XIII wieku. W XIV wieku zostaje włączona do Ordynacji Zamoyskiej. Działały tu wówczas rudnia i kuźnica. We wrześniu 1939 r. oddział WP ze zgrupowania płk. T. Zieleniewskiego stoczył pod Dzwola zwycięską walkę z niemieckim dywizjonem pancernym. Poległo wówczas 41 polskich żołnierzy, których zbiorowa mogiła znajduje się na miejscowym cmentarzu.

Janiki - mała, śródleśna wioska położona w zachodniej części Lasów Janowskich. W październiku 1943 r. została całkowicie spalona przez Niemców w odwecie za pomoc udzieloną partyzantom. W zabudowaniach spłonęły ciała uprzednio zamordowanych 14 mieszkańców. Na miejscu znajduje się zbiorowa mogiła ofiar pacyfikacji.

Jastkowice - od XIV wieku rozwijała się jako duży ośrodek hutniczy, oparty na eksploatacji rud darniowych. Pracowały tu także maziarnie i smolarnie. W XVIII wieku jednym z głównych zajęć mieszkańców było bartnictwo. W czasie okupacji znaczna część wsi uległa zniszczeniu, zginęło 81 mieszkańców, a 150 wywieziono do obozów na przymusowe roboty.

Kochany - wieś powstała w XVIII wieku. Do 1867 r. funkcjonowała tu wytwórnia mazi i terpentyny, stanowiąca własność Lubomirskich. Podczas pacyfikacji wsi, we wrześniu 1942 r. przeprowadzonej w odwecie za pomoc udzieloną partyzantom, zginęło 41 mieszkańców. Na symbolicznym grobie ofiar ustawiono drewniany krzyż. W październiku 1943 r. w czasie akcji przeciw-partyzanckiej stoczyło tu walkę, okrążone przez hitlerowców zgrupowanie oddziałów GL. W walce tej zginął legendarny partyzant, Antoni Paleń - "Jastrząb".

Lipa - miejscowość założona w XV wieku w zachodniej części Lasów Janowskich. W 1596 r. Lipa weszła wraz z przyległymi lasami w skład Ordynacji Zamoyskiej. Miejscowa ludność zajmowała się bartnictwem, myślistwem, wyrębem i obróbką drewna. W czasie Powstania Listopadowego pod Lipą stoczył potyczkę z wojskami carskimi oddział L. Szczanieckiego. W czasie II wojny światowej przebiegająca tędy linia kolejowa i tartak z nasycalnią podkładów kolejowych były obiektem szeregu akcji partyzanckich.

Łążek - jest to duża wieś składająca się z kilku przysiółków. Położona jest w południowej części Lasów Janowskich. Pierwsze wzmianki o Łążku pochodzą z 1592 r. Tak jak inne okoliczne wsie Łążek znalazł się w granicach Ordynacji Zamoyskiej z końcem XVI wieku. Mieszkańcy zajmowali się pozyskiwaniem i wytapianiem żelaza z rud darniowych i eksploatacją lasów. W końcu XVIII wieku uruchomiono tu pierwsze pracownie garncarskie. Z czasem wytworzyło się tu oryginalne zdobnictwo charakterystyczne dla naczyń łążkowskich. Z początkiem XX wieku we wsi rozpoczęto produkcję kafli.

Modliborzyce - otrzymały prawa miejskie w 1642 r. Utraciły je po upadku Powstania Styczniowego. Miasto wielokrotnie niszczone pożarami w XIX wieku i podczas I wojny światowej, nie znajdowało warunków dla pomyślnego rozwoju. W czasie okupacji miały tu miejsce kilkakrotne akcje partyzanckie między innymi w październiku 1943 r. osada została opanowana przez oddziały GL, a w marcu 1944 r. oddział NOW-AK "Ojca Jana" rozbił posterunek granatowej policji. Na miejscowym cmentarzu znajdują się mogiły żołnierzy WP poległych we wrześniu 1939 r., partyzantów i 8 członków Polskiej Organizacji Zbrojnej. Na rynku wzniesiono pomnik poświęcony pomordowanym podczas II wojny światowej.

Momoty Dolne - wieś założona została w XVII wieku, gdzie wcześniej znajdowała się maziarnia. W okresie zaborów była to wioska przygraniczna. Momoty Dolne leżały w Królestwie Polskim a Górne w Galicji. Mieszkańcy trudnili się przemytem przez granicę, biegnącą rzeką Bukowa. W czasie Powstania Styczniowego przerzucano tędy broń i ludzi z Galicji. W Momotach Dolnych 28 listopada 1939 r. miała miejsce jedna z pierwszych, zbiorowych egzekucji na ziemiach polskich. We wsi ustawiono pomnik poświęcony pomordowanym mieszkańcom.

Momoty Górne - wieś leżąca po południowej stronie rzeki Bukowej. W pierwszych dniach października 1939 r. nastąpiła tu koncentracja zgrupowania płk. T. Zieleniewskiego, który stąd zamierzał przebijać się w kierunku granicy z Węgrami. W czasie okupacji wieś stanowiła oparcie dla oddziałów partyzanckich, szczególnie dla oddziału NOW-AK "Ojca Jana". W kwietniu 1944 r. w okolicach Momot poniósł ciężkie straty w starciu z hitlerowcami oddział AK " Lancy". Imiona i nazwiska poległych znajdują się na tablicach pamiątkowych w okolicach kościoła.

Pikule - wieś powstała w drugiej połowie XVIII wieku w miejscu, gdzie wcześniej urządzono młyny na rzece Białej. W październiku 1942 oddział PÓZ "Racławice" stoczył tu potyczkę z Niemcami. Następnego dnia oddziały SS i żandarmerii niemieckiej rozstrzelały w Pikulach 51 osób, spalono 13 domów i wszystkie zabudowania gospodarcze. Znajduje się tu pomnik poświęcony pomordowanym wzniesiony w 1967 r. W pobliżu wsi w lesie znajduje się stanowisko archeologiczne w miejscu cmentarzyska z I wieku przed naszą erą, są to najstarsze ślady pozostawione przez człowieka w Lasach Janowskich.

Szklarnia - istniała już w XVII wieku. Zamoyscy założyli tu hutę szkła, produkującą butelki. Huta przetrwała do 1836 r. Podczas II wojny światowej w czerwcu 1944 r. partyzanci stoczyli walkę z oddziałami niemieckimi. W trakcie walki lotnictwo niemieckie niemal całkowicie zbombardowało Szklarnię. Zginęła wówczas łączniczka oddziału NOW-AK "Ojca Jana", której symboliczny grób znajduje się we wsi. Obecnie Szklarnia Uczy kilkanaście gospodarstw.

Ujście - wioska powstała w XVIII wieku. Podczas II wojny światowej we wrześniu 1943 r. partyzanci z oddziału NO W-AK "Ojca Jana" i oddziału NSZ "Zięba" zorganizowali tu zasadzkę i stoczyli walkę z żandarmerią niemiecką. 13 czerwca 1944 r. podczas operacji "Szturmwind" wieś została spacyfikowana. Zginęło 30 osób i większość zabudowań spłonęła.

Zaklików - założycielami miasteczka byli Zaklikowie herbu Topór. Zaklików zyskał prawa miejskie w 1565 r. kilkakrotnie zmieniał właścicieli, a w 1872 r. został wykupiony przez spółkę obywatelską. Mieszkańcy Zaklikowa trudnili się handlem, rzemiosłem i murarstwem. W czasie II wojny światowej miało tu miejsce kilka akcji partyzanckich. Ponad 500 osób poniosło śmierć w czasie okupacji. Hitlerowcy utworzyli tu obóz przejściowy dla ludności żydowskiej, wywożonej stąd do obozów zagłady. Miasteczko zachowało do dzisiaj dawny układ urbanistyczny z rynkiem w centrum i otaczającą go siecią uliczek.

Powrót do początku strony

2. Miejsca  bitew  i  martyrologii.

Podczas II wojny światowej w okolicach Janowa w rejonie Porytowego Wzgórza 14 czerwca 1944 r. odbyła się jedna z większych bitew partyzanckich. Była ona kulminacyjnym punktem pierwszego etapu operacji pod kryptonimem "Sturmwind". Polskie i radzieckie oddziały partyzanckie po całodziennej walce zdołały przebić się i wyjść z okrążenia. W bitwie tej przeciwko 30000 żołnierzy niemieckich walczyło 3000 partyzantów.

Wiele mniejszych walk odbyło się w okolicznych wsiach: Zdziarach, Kochanach, Szklarni, Momotach Górnych, Ujściu.
We wsi Domostawa oddział BCH " Lipy " stoczył w maju 1944 r. kilkugodzinną walkę z Niemcami.

Szeregiem akcji partyzanckich we wsi Lipa były tartak i nasycalnia podkładów kolejowych oraz przebiegająca tędy linia kolejowa.
W Momotach Dolnych podczas operacji "Sturmwind" oddział pod dowództwem M. Kunickiego "Muchy " stoczył walkę z wojskami hitlerowskimi.
W rejonie Pysznicy w lutym 1944 r. radziecka dywizja partyzancka pod dowództwem Petro Wemyhory, przy współpracy AK ostrzelała z dział elektrownię w Stalowej Woli.
W październiku 1942 r. oddział Polskiej Organizacji Zbrojnej "Racławice" stoczył potyczkę z Niemcami w okolicach wsi Pikule.

Aktywne działania partyzanckie i odwet okupanta zapisane są w terenie pomnikami w miejscach bitew, grobami poległych partyzantów i miejscowej ludności. Najbardziej znanym miejscem jest zespół pomnikowy w rejonie Porytowego Wzgórza poświęcony wielkiej bitwie partyzanckiej 1944 r. Znajduje się tu pomnik dłuta B. Chromego wzniesiony w 1974 r., cmentarz partyzancki, krzyż i kamień pamiątkowy poświęcony wszystkim poległym.

Na tzw. "Kruczku" można obejrzeć drewnianą kapliczkę - pomnik upamiętniający żołnierzy oddziału NO W-AK " Ojca Jana ".

W Szklarni znajduje się symboliczny grób sanitariuszki poległej w przeddzień bitwy na Porytowym Wzgórzu, a także kamień pamiątkowy na miejscu zniszczonej gajówki.
Ponadto w Zdziarach, Kochanach i Grabie ustawiono pomniki w miejscach walk partyzanckich. W Kościołach w Janowie Lubelskim, Domostawie i Jarocinie wmurowano tablice pamiątkowe.
W Momotach Górnych, gdzie miała miejsce kapitulacja zgrupowania płk. T. Zieleniewskiego w obejściu kościoła znajduje się symboliczna " grota ". Tam też znajdują się tablice zamordowanych i poległych podczas II wojny mieszkańców Momot. W Momotach Dolnych wzniesiono pomnik upamiętniający ofiary jednej z pierwszych egzekucji zbiorowych na ziemiach polskich.
O tragicznych wydarzeniach przypominają tablice i pomniki w Pikulach, Jarocinie, Osówku, Rzeczycy, Janikach, Kruszynie. Na cmentarzu w Janowie znajdują się groby ofiar pacyfikacji w Pikulach oraz żołnierzy i mieszkańców Janowa poległych podczas walk i bombardowań miasta. W Modliborzycach na Rynku znajduje się pomnik poświęcony pamięci Polaków poległych podczas II wojny światowej.

Powrót do początku strony